* ( « أفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَه هَواه وَأَضَلَّه اللَّه عَلى عِلْمٍ . . . » ) * از ظاهر سياق چنين به نظر مىرسد كه جمله « أفرأيت » در مقام شگفتانگيزى شنونده است ، مىخواهد بفرمايد : آيا تعجب نمىكنى از كسى كه حالش چنين حالى است ؟ و مراد از جمله * ( « اتَّخَذَ إِلهَه هَواه » ) * از آنجا كه كلمه « الهه » مقدم بر كلمه « هواه » آمده ، ( با اينكه مىتوانست بفرمايد كسى كه هواى خود را خداى خود گرفته ) ، اين است كه بفهماند چنين كسى مىداند كه إله و خدايى دارد كه بايد او را بپرستد - و او خداى سبحان است - و ليكن به جاى خداى سبحان هواى خود را مىپرستد ، و در جاى خدا قرار داده اطاعتش مىكند . پس چنين كسى آگاهانه به خداى سبحان كافر است ، و به همين جهت دنبال جمله مورد بحث فرمود : « * ( وَأَضَلَّه اللَّه عَلى عِلْمٍ ) * - خدا او را در عين داشتن علم گمراه كرد » . و معناى گرفتن إله ، پرستيدن آن است . و مراد از پرستش هم اطاعت كردن است ، چون خداى سبحان اطاعت را عبادت خوانده ، و فرموده : « ألَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي » « 1 » و نيز فرموده : « اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّه » « 2 » و نيز فرموده : « وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّه » « 3 » . و اعتبار عقلى هم موافق با اين معنا است ، چون عبادت چيزى به جز اظهار خضوع و مجسم نمودن بندگى بنده نيست . عابد در عبادتش مىخواهد اين معنا را مجسم سازد ، كه من بجز آنچه معبودم اراده كرده اراده نمىكنم ، و به جز آنچه او راضى است عمل نمىكنم . و بنا بر اين ، هر كس هر چيزى را اطاعت كند در حقيقت او را عبادت كرده و او را معبود خود گرفته است ، پس اگر هواى نفس خود را اطاعت كند ، آن را إله خود گرفته و پرستيده ، با اينكه غير خدا و غير هر كسى كه خدا دستور دهد نبايد اطاعت شود . پس معناى اينكه فرمود : * ( « أفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَه هَواه » ) * اين مىشود : آيا عجب نيست كه كسى هواى نفس خود را بپرستد ، و آن را اطاعت و پيروى كند با اينكه مىداند غير از هواى نفس معبودى دارد كه بايد او را بپرستد و اطاعت كند ، و ليكن در عين حال معبود و مطاع خود را هواى نفس خود مىگيرد ؟

--> ( 1 ) اى بنى آدم آيا با شما عهد نكردم كه شيطان را نپرستيد ، كه او براى شما دشمنى آشكار است ، و اينكه مرا بپرستيد ؟ سوره يس ، آيه 60 و 61 . ( 2 ) احبار و راهبان خود را به جاى خدا ارباب گرفتند . سوره توبه ، آيه 31 . ( 3 ) و اينكه به جاى خدا يكديگر را ارباب خود نگيريم . سوره آل عمران ، آيه 64 .